Mag je iedereen zomaar fotograferen?

Een foto maken is één ding

Mag je iedereen zomaar fotograferen? In Nederland mag je in de openbare ruimte in principe fotograferen wat je wilt. Alleen zit er nogal wat verstopt in de woorden ‘openbare ruimte’ en ‘fotograferen’.

Een foto maken is iets anders dan die foto publiceren. Dat onderscheid helpt. De vraag of je ergens een foto mag maken, is niet automatisch ook het antwoord op de vraag of je die foto aan iedereen mag laten zien.

Daar komt bij dat Nederland en België verschillende uitgangspunten hebben. Wat je over Nederlands portretrecht hebt gelezen, kun je dus niet zonder meer meenemen naar België.

Dit artikel geeft algemene juridische informatie, geen juridisch advies. Het helpt je de belangrijkste verschillen te begrijpen. Zonder dat je bij iedere voorbijganger in gedachten een wetboek hoeft door te bladeren.

Niet alles waar je loopt is openbare ruimte

Dat winkelcentrum in Eindhoven is een goed voorbeeld. Een overdekt winkelcentrum valt vaak onder een eigenaar of winkeliersvereniging die eigen regels kan stellen. Dat je er naar binnen kunt lopen, betekent dus niet vanzelf dat je er dezelfde vrijheid hebt als in de openbare ruimte.

De opmerking van die beveiliger ging over etalages. Er hoeft niet eens iemand herkenbaar op je foto te staan voordat de vraag ontstaat wat er op een plek mag.

Ook heimelijk fotograferen heeft grenzen. Op plekken waar mensen privacy mogen verwachten, mag dat niet. Denk aan een woning of een niet openbaar toegankelijke plek. De ruimte om op straat te fotograferen is geen algemene toestemming om overal ongemerkt foto's te maken.

Er spelen dus al vragen voordat publicatie aan de orde is: waar bevind je je, welke regels gelden daar en mogen mensen er privacy verwachten?

Nederland: wat is een redelijk belang?

Voor het publiceren van een portret dat niet in opdracht is gemaakt, zoals een straatfoto, is artikel 21 van de Auteurswet van belang.

Het uitgangspunt: publicatie mag, tenzij de geportretteerde een redelijk belang heeft dat zich daartegen verzet. Dat wordt per geval afgewogen.

‘Redelijk belang’ klinkt nogal als iets waar je eerst een jurist bij wilt halen. In gewone taal gaat het bijvoorbeeld om iemands privacy. Of om iemand die herkenbaar in een pijnlijke of kwetsbare situatie staat. Ook een foto bij een negatief verhaal, waardoor die persoon in een kwaad daglicht komt, kan zo'n belang opleveren. Commercieel gebruik van een bekend gezicht is een ander vaak genoemd voorbeeld.

Dat zijn geen vakjes waarmee iedere foto meteen een definitief ja of nee krijgt. De omstandigheden tellen mee. De foto zelf, de situatie waarin iemand te zien is en de context waarin je publiceert.

Een foto mogen maken betekent dus niet dat iedere publicatie ervan ook mag. Daar zit voor straatfotografie een belangrijk verschil.

Herkenbaar maakt verschil

Bij ‘portret’ denk je misschien aan iemand die netjes voor de camera staat. Juridisch gaat het erom of iemand herkenbaar is afgebeeld. Ook een straatfoto kan dus een portret zijn.

Iemand die niet herkenbaar in beeld is, valt niet onder dat portretbegrip. Dat onderscheid is relevant voor het portretrecht. Het zegt op zichzelf nog niets over eventuele regels van de plek waar de foto is gemaakt.

Tijdens een fotowandeling eiste een man eens dat een deelnemer zijn foto verwijderde. De man stond niet herkenbaar op die foto. Toch werd het binnen een paar tellen een principekwestie.

Zo'n gesprek heeft duidelijk meer kanten dan alleen de juridische. Over die situatie en de rol van je eigen houding lees je verder in mijn artikel over omgaan met een verzoek om een foto te verwijderen.

België: toestemming als uitgangspunt

In België heet dit het recht op afbeelding. Daarbij spelen artikel XI.174 van het Wetboek van economisch recht en de bescherming van het privéleven een rol.

Het uitgangspunt voor publicatie is strenger dan in Nederland: voor het publiceren van een herkenbare foto van iemand is in beginsel toestemming nodig.

Er zijn uitzonderingen. Iemand kan toevallig en bijkomstig op een foto van een openbare plaats of een menigte staan. Ook voor publieke personen tijdens hun openbare activiteiten geldt een uitzondering.

Het verschil tussen iemand die bijkomstig op een foto staat en één herkenbaar persoon die het onderwerp vormt, is dus belangrijk. Bij die tweede foto weegt het uitgangspunt van toestemming nadrukkelijk mee.

‘Het was op straat’ geeft daarmee nog geen volledig antwoord op de vraag of publicatie mag. Ook hier helpt het om het maken en het publiceren van de foto als afzonderlijke vragen te bekijken.

En dan heb je nog je eigen regels

Met de wet is niet alles gezegd. Mijn belangrijkste stelregel is dat ik mensen niet fotografeer zoals ik zelf niet gefotografeerd wil worden. Dat is mijn persoonlijke grens. Geen extra wetsartikel, al zou dat lekker overzichtelijk zijn.

Die grens kan veranderen. Ik fotografeerde eerder geen kinderen. Inmiddels wel, als ik er een verhaal in zie. Mensen die eten fotografeer ik nog steeds niet. Ik vind dat het nooit mooie foto's oplevert. Dat is een oordeel over mijn fotografie, geen uitspraak over wat jij moet doen.

Bij publicatie kan een pijnlijke of kwetsbare situatie juridisch meewegen. Hoe jij zo'n situatie persoonlijk beoordeelt, is een eigen afweging. Daar ga ik verder op in in mijn artikel over het fotograferen van kinderen en kwetsbare mensen.

Ik laat mijn foto's graag aan niet-straatfotografen zien. Hun gezichtsuitdrukking vertelt me soms al genoeg. Zodra je publiceert, komen jouw foto's terecht bij mensen die hun eigen maatstaf hebben. Die hoeft niet op de jouwe te lijken.

Dat maakt respect voor mensen op straat ook zo persoonlijk. Ik zeg niet dat ik alles goed doe.

Weten wat mag geeft ruimte

Voor de details schreef ik samen met jurist Charlotte Meindersma De Wet van de Straat. Daarin behandelen we aan de hand van mijn foto's onder meer de beperkingen van de openbare ruimte, portretrecht en auteursrecht.

Die kennis is nadrukkelijk niet bedoeld om je bang te maken. Zelf loop ik er juist ontspannener door over straat.

De wet geeft een kader. Je eigen waarden bepalen mee wat je binnen dat kader doet en welke foto's je wilt laten zien. In mijn artikel over waar je zelf de lat legt komen die afwegingen bij elkaar. Wat zijn jouw regels?