Zonefocus

Wat je vooraf kunt regelen

Stel je voor: je ziet iemand aankomen en weet al ongeveer waar die persoon in je foto moet staan. Op een paar meter afstand. Je kunt wachten tot dat moment en dan scherpstellen. Je kunt ook vooraf scherpstellen op die afstand.

Dat laatste is het uitgangspunt van zonefocus.

Je zet de scherpstelling op handmatig en kiest een vaste afstand, bijvoorbeeld 2 à 3 meter. Met een diafragma als f/8 of f/11 ontstaat er een gebied vóór en achter die afstand dat ook acceptabel scherp is. Dat gebied is je scherptezone.

Je onderwerp hoeft dus niet precies op die ene afstand te staan. Binnen de zone heb je speelruimte. Hoeveel speelruimte je hebt, controleer je met een scherpteschaal of calculator. Alleen het getal ‘3 meter’ zegt nog niet genoeg.

Waarom dat op straat werkt

Op straat bewegen mensen door je foto. Met zonefocus hoef je niet voor iedere voorbijganger opnieuw scherp te stellen. Je wacht tot iemand binnen de gekozen zone komt en maakt je foto.

Daarmee valt het wachten op autofocus weg. Je kunt kijken naar wat er gebeurt, waar iemand loopt en wanneer je wilt afdrukken.

Dat lijkt me voor een beginner een prettige verdeling van het werk. Eerst de techniek regelen, daarna kijken. Er gebeurt op straat al genoeg zonder dat je bij iedere foto opnieuw over de scherpstelling hoeft na te denken.

Zonefocus is ook geen verplicht onderdeel van een examen straatfotografie. Je kunt het proberen en ontdekken of het bij je past. Autofocus gebruiken mag gewoon. Gelukkig, weer een fotografische geloofskwestie minder.

Begin met afstand en diafragma

In het vorige artikel ging het over je camera instellen voor de straat. Voor zonefocus voeg je daar een keuze aan toe: op welke afstand wil je fotograferen?

Een bruikbaar begin is ongeveer 3 meter, met een groothoek zoals 23mm op APS-C of 35mm op full frame. Bij f/8 levert dat een ruime scherptezone op. Zie het als een vertrekpunt om te oefenen, niet als een instelling die iedere foto oplost.

Je kunt zo beginnen:

1. Zet de scherpstelling op handmatig.
2. Stel scherp op ongeveer 3 meter.
3. Kies f/8.
4. Controleer met een scherpteschaal of scherptediepte-calculator hoe ver je zone naar voren en achteren loopt.
5. Maak een paar proeffoto’s met onderwerpen op verschillende afstanden binnen die zone.

Je kunt ook f/11 gebruiken. Controleer dan opnieuw de zone en je belichting. Afstand en diafragma horen bij elkaar: als je iets verandert, wil je weten wat dat voor je speelruimte betekent.

Ik zou bij de eerste oefening één instelling aanhouden. Als je na iedere foto aan iets anders draait, wordt het lastig om te begrijpen wat je nu eigenlijk aan het oefenen bent.

De scherpteschaal lezen

Een afstandsaanduiding vertelt je waarop je scherpstelt. Een scherpteschaal helpt je zien welk gebied daaromheen acceptabel scherp wordt bij het gekozen diafragma.

Je zoekt dus twee grenzen: de dichtstbijzijnde afstand die binnen je zone valt en de verste afstand. Daartussen wil je je onderwerp hebben.

Heb je een scherpteschaal met diafragmamarkeringen, kijk dan naar de markeringen voor het diafragma dat je gebruikt. Bij f/8 lees je de bijbehorende afstanden aan weerszijden van de ingestelde scherpstelafstand af.

Kun je de zone niet op een schaal aflezen, gebruik dan een scherptediepte-calculator. Bereken de zone voor jouw camera, brandpuntsafstand, diafragma en scherpstelafstand.

Dat klinkt als huiswerk. Een beetje is het dat ook. Maar je hoeft die berekening niet bij iedere voorbijganger opnieuw te doen. Vooraf weten tussen welke afstanden je kunt werken is juist het hele idee.

Hyperfocale afstand, zonder hoofdpijn

Bij zonefocus kom je vroeg of laat de term hyperfocale afstand tegen. Een behoorlijk woord voor iets wat je vrij eenvoudig kunt uitleggen.

Het is de afstand waarop je scherpstelt zodat alles vanaf de helft van die afstand tot oneindig acceptabel scherp is.

Stel dat een calculator voor jouw instellingen een hyperfocale afstand van 6 meter aangeeft. Als je daarop scherpstelt, loopt de zone vanaf 3 meter tot oneindig. Die 6 meter is hier alleen een rekenvoorbeeld, geen aanbevolen camera-instelling.

Het woord acceptabel doet wel werk in die uitleg. Het betekent niet dat alles overal even scherp wordt.

Je hoeft ook niet meteen hyperfocaal te werken. Voor een onderwerp op een paar meter afstand kun je gewoon een zone rond die afstand kiezen. Het verste punt van je foto hoeft niet automatisch het uitgangspunt voor je scherpstelling te zijn.

Voor nu is het voldoende dat je het verschil begrijpt: bij zonefocus kies je een bruikbaar scherptegebied. De hyperfocale afstand geeft je een zone die tot oneindig doorloopt.

Scherpgesteld is nog niet stilgezet

Iemand kan keurig binnen je scherptezone lopen en toch onscherp op de foto staan. Zonefocus regelt je scherpstelling. Beweging vraagt nog steeds om een passende sluitertijd.

Voor lopende mensen is 1/250 seconde of korter een veelgebruikte richtlijn. Bij snelle beweging kun je denken aan 1/500 seconde.

Blijf die sluitertijd dus controleren wanneer je met f/8 of f/11 werkt. Je kunt diafragmavoorkeuze gebruiken, of handmatig werken met Auto-ISO. Stel bij Auto-ISO een maximum in.

Dat sluit aan op het vorige artikel: diafragma, sluitertijd en ISO blijven samen je belichting bepalen. Met zonefocus heb je één onderdeel vooraf geregeld, maar de rest van je instellingen doet nog gewoon mee.

En op zo’n grijze herfst- of winterdag?

Je staat buiten, alles is grijs en met f/8 en 1/250 seconde vraagt je camera om een hoge ISO. Dat gebeurt ook in de schemering. f/8 kan nog steeds, maar je hoeft er niet koppig aan vast te houden. Het weer heeft je instellingen tenslotte niet gelezen.

Je kunt het diafragma verder openen, bijvoorbeeld naar f/5.6. Je scherptezone wordt dan kleiner. Controleer de grenzen opnieuw met je scherpteschaal of een scherptediepte-calculator en houd je onderwerp dichter bij de afstand waarop je hebt scherpgesteld. Kies je ook een kortere scherpstelafstand, dan wordt de zone eveneens krapper. Afstand, diafragma en zone blijven bij elkaar horen.

Een andere mogelijkheid is het ISO-maximum van Auto-ISO verhogen en wat meer ruis accepteren. Bekijk aan je eigen foto’s welk niveau je goed vindt. Dat zou ik liever aan een foto beoordelen dan aan alleen het getal op het scherm.

Een langere sluitertijd kan bij stilstaande mensen of voorwerpen. Bij lopende mensen blijft 1/250 seconde of korter de richtlijn om bewegingsonscherpte te voorkomen. Zelf stilstaan is dus niet genoeg als iemand door je foto loopt.

Wordt de zone te krap om prettig te werken, dan kun je ook overstappen op autofocus met een groter diafragma. Er is geen vast recept voor een grijze dag. Probeer iets en kijk je foto’s terug. Dan zie je of die keuze voor jou werkt.

Oefen eerst die paar meter

Begin met een stilstaand onderwerp. Schat waar 3 meter is, stel daarop scherp en maak een foto. Bekijk het resultaat. Herhaal dat met iets wat dichterbij staat en iets wat verder weg staat, binnen de zone die je hebt bepaald.

Zo koppel je de getallen aan wat je voor je ziet. ‘Ongeveer 3 meter’ moet uiteindelijk iets worden wat je kunt inschatten zonder eerst uitgebreid te overleggen met de stoep.

Probeer daarna een plek waar mensen door je gekozen zone lopen. Houd dezelfde scherpstelafstand en hetzelfde diafragma aan. Kijk wanneer iemand de zone binnenkomt en maak daar je foto.

Bekijk achteraf of je onderwerp binnen de zone stond en of je sluitertijd kort genoeg was. Verander bij een volgende poging één ding tegelijk. Zo kun je beter beoordelen wat helpt.

In het volgende artikel gaan we hiermee naar buiten: Je eerste uur op straat.